Ichki va tashqi audit: qaysi biri qachon kerak

Ombor egasi ko'pincha ikki yo'l orasida turadi: o'z xodimlaridan birini audit bilan shug'ullantirish yoki tashqaridan mutaxassis chaqirish. Aslida bu «yoki-yoki» savoli emas. Ikkala format bir muammoni turli tomondan hal qiladi, shuning uchun qaysi biri qachon kerakligini bilish pul va vaqtni tejaydi.

Ichki audit: doimiy va jarayonga yaqin

Ichki auditor kompaniyaning o'z xodimi. U biznesni, tovarlarni va odamlarni yaxshi biladi, shuning uchun tushuntirishga ko'p vaqt ketmaydi. U omborga har hafta kirib turishi, siklik sanoqlarni nazorat qilishi, qoldiq tuzatish yozuvlarini oy davomida kuzatishi mumkin. Muammo paydo bo'lishi bilan uni topadi, yil oxirini kutmaydi. Masalan, oy oxirida qoldiq tuzatish yozuvlarini ko'rib chiqib, bitta xodim bir xil pozitsiyani bir necha marta «ko'paytirib» qo'ygani payqalishi mumkin.

Zaif tomoni — mustaqillik. Ichki auditor ish haqini tekshirilayotgan tomon bilan bir rahbardan oladi, yillar davomida hamkasblari bilan ishlaydi va «ko'zi o'rganib qoladi»: har kuni ko'rilgan tartibsizlik oddiy hol bo'lib ko'rina boshlaydi. Hamkasbining xatosi haqida qat'iy yozish ham oson emas.

Tashqi audit: mustaqil va ishonch uchun

Tashqi auditor kompaniyaga bog'liq emas, shu sababli uning xulosasiga bank, sherik, investor yoki yangi egasi ishonadi. Bundan tashqari, u bir necha omborni ko'rgan, ya'ni «odatiy holat» qanday bo'lishini va tipik zaif joylar qayerda ekanini biladi. Kompaniya ichidagi munosabatlar uning fikriga ta'sir qilmaydi.

Kamchiliklari ham bor. Biznesni o'rganishga vaqt ketadi, xizmat odatda bir martalik, narxi esa ichki auditor oyligidan yuqori ko'rinadi. Tashqi auditor omborda har kuni bo'lmaydi, shuning uchun u kundalik nazoratni almashtira olmaydi.

Qaysi holatda qaysi biri kerak

Tashqi auditni tanlang, agar:

• omborchi yoki mudir almashadi va qoldiqni xolis topshirish kerak;
• kamomad takrorlanadi, ichki tekshiruv esa sababni topa olmayapti;
• biznes sotiladi, sheriklar o'zgaradi yoki kredit uchun aktivlar qiymatini tasdiqlash kerak;
• 1C yoki boshqa tizimga o'tishdan oldin toza qoldiq kerak;
• ichki auditorning o'zi tekshiruv ob'ektiga aylanib qolgan.

Ichki auditni tanlang, agar:

• jarayonlarni doimiy kuzatish, siklik sanoq o'tkazish va oylik farqlarni tahlil qilish kerak;
• oldingi tavsiyalar bajarilayotganini tekshirib borish kerak;
• omborlar yoki filiallar ko'p va har biriga tashqi auditorni tez-tez chaqirish qimmatga tushadi.

Aralash model: ko'pincha eng yaxshi yechim

Ko'p kompaniyalar aralash model qo'llaydi, ya'ni ikkala yondashuvni birlashtiradi. Ichki mas'ul shaxs oy davomida siklik sanoq va tanlab tekshiruvlarni olib boradi. Yiliga bir-ikki marta tashqi tomon mustaqil ravishda butun jarayonni ko'radi, ichki nazorat ishlayotganini baholaydi va ichki auditor payqamagan joylarni ko'rsatadi.

Misol uchun, 3000 ga yaqin pozitsiyali ombor bor. Ichki guruh har oy eng qimmat va eng tez aylanadigan 200 pozitsiyani sanaydi, farqlarni Excel'da jamlab boradi. Yil oxiri oldidan tashqi auditor hujjatlar, ruxsatlar va qabul-chiqarish tartibini tekshiradi hamda ichki guruh hisobotlarining ishonchliligini baholaydi. Natijada rahbar ham kundalik, ham mustaqil ko'rinishga ega bo'ladi.

Tanlashda nimaga qarash kerak

Uchta savolga javob bering. Birinchisi, natijani kim o'qiydi: faqat o'zingizmi yoki bank, sherik, soliq tekshiruvi ham? Ikkinchisi, muammo qanchalik jiddiy: shubha bor bo'lsa, xolis tomon kerak. Uchinchisi, nazorat qanchalik tez-tez kerak: oyma-oy bo'lsa, ichki format kerak. Ko'pchilik uchun javob «ikkalasi ham, har biri o'z o'rnida» bo'ladi.

Ikkala formatda ham uchraydigan xatolar bor. Ichki auditor vazifasi ombor mudiriga yoki bosh hisobchiga «qo'shimcha yuk» sifatida beriladi, natijada u o'zini o'zi tekshiradi. Tashqi auditor esa kamomad allaqachon katta bo'lib ketgandan keyingina chaqiriladi, ma'lumotlar tartibsiz bo'ladi va ish cho'ziladi. Uchinchisi, tavsiyalar hisobotda qolib ketadi: bajarilishini hech kim kuzatmaydi, shuning uchun keyingi auditda xuddi shu topilmalar qaytadan chiqadi.

Xulosa

Ichki audit — ombor ichidagi o'z kuzatuvchingiz, tashqi audit — yon tomondan qaraydigan ko'z. OmborAudit tashqi, mustaqil tomon sifatida ishlaydi: bir martalik tekshiruv ham, ichki guruhni to'ldiradigan davriy audit ham mumkin.