Biznes sotib olishda ombor auditi: zaxira qiymatini tekshirish

Biznes sotib olishda xaridor odatda uchta narsaga qaraydi: foyda, mijozlar va aktivlar. Aktivlar ichida ombor tovari eng ko'p tortishuv keltiradi, chunki u ham eng katta, ham baholashda eng «egiluvchan» modda: qiymati tannarxga, sotish imkoniyatiga va tovarning javonda haqiqatan borligiga bog'liq. Sotuvchining balansida ko'rsatilgan zaxira summasi esa hali haqiqiy qiymat degani emas. Quyida biznes sotib olishda ombor auditi nimani tekshirishi va natijani muzokarada qanday ishlatish kerakligi haqida.

Nega aynan zaxira

Zaxira ko'pincha yillar davomida to'liq tannarxda hisobda turadi: sotilmagan tovar, muddati o'tayotgan partiyalar, eskirgan modellar, qaytgan va hujjatlanmagan tovar. Mavjud bo'lmagan tovarni balansda saqlash ham, boshqa kompaniyaga tegishli tovarni o'ziniki deb ko'rsatish ham mumkin. Ombor bir nechta filialda bo'lsa, tekshirish yanada murakkablashadi. Shuning uchun xaridor zaxirani sotuvchining so'ziga ishonib emas, mustaqil sanoq asosida qabul qiladi. Narxi baland, mayda va oson olib ketiladigan tovar guruhlarida bu xavf ayniqsa katta.

Auditor beshta savolga javob izlaydi

1. Mavjudlik: hisobdagi tovar haqiqatan omborda bormi? Buni kelishilgan sanadagi sanoq ko'rsatadi.
2. Egalik: tovar sotuvchining o'zinikimi? Konsignatsiya, saqlashga olingan va garovdagi tovar sotib olinayotgan aktivga kirmaydi.
3. Baho: tannarx to'g'ri hisoblanganmi, narxi tushgan tovar bormi, eskirgan va muddati o'tayotgan partiyalar qancha?
4. Hisobning ishonchliligi: dasturdagi qoldiq haqiqatga qanchalik mos, qoldiq tuzatishlari qanchalik tez-tez va kim tomonidan kiritilgan?
5. Majburiyatlar: yetkazib beruvchilarga qarz, qaytarilishi kerak bo'lgan tovar, mijozlar oldindan to'lagan buyurtmalar.

Ish qanday boradi

Odatda ish uch qadamda o'tadi. Birinchisi: kelishilgan sanada, ko'pincha ombor ishlamaydigan vaqtda, kechasi yoki dam olish kuni, qoldiqni sanash va dastur ma'lumoti bilan solishtirish. Ikkinchisi: har bir farq bo'yicha hujjat izini topish, ya'ni kirim, chiqim, qaytarish va hisobdan chiqarish hujjatlari hamda ularni kim va qachon kiritgani. Uchinchisi: baholash, ya'ni harakatsiz, muddati o'tayotgan va shikastlangan tovar ro'yxatini tuzish va ularning taxminiy sotuv narxini aniqlash. Oxirida farqlar sotuvchi bilan birga ko'rib chiqiladi: ba'zilarini tushuntirish mumkin, masalan, tovar yo'lda yoki boshqa filialda turgan bo'lishi.

Shartli misol

Sotuvchi omborni 2 400 mln so'mga baholadi. Mustaqil audit quyidagilarni aniqladi (raqamlar shartli):

• sanoqda topilmagan tovar 4%, ya'ni 96 mln so'm;
• boshqa kompaniyaning konsignatsiya tovari 10%, ya'ni 240 mln so'm: u zaxira summasiga kiritilgan, lekin sotuvchiniki emas;
• bir yildan ortiq harakatsiz tovar 15%, ya'ni 360 mln so'm: uni sotish uchun narxni taxminan yarmiga tushirish kerak, demak yo'qotish 180 mln so'm.

Tuzatilgan qiymat: 2 400 − 96 − 240 − 180 = 1 884 mln so'm. Farq 516 mln so'm, ya'ni dastlabki bahodan taxminan 21,5% past. Auditsiz xaridor shu summani ortiqcha to'lagan bo'lardi. Bunday hisob zaxiraning katta qismi hisobda bor, amalda esa qiymati yo'qligini ko'rsatadi. Baholash usulini, masalan harakatsiz tovarga qanday chegirma qo'yishni, tomonlar oldindan kelishib oladi, chunki bu qism professional hukmga tayanadi.

Natijani muzokarada qanday ishlatish

• Narxni tuzatish: auditor topilmalari shartnoma narxini kamaytirish uchun asos bo'ladi.
• Sanoq sanasi va yopilish sanasi: xaridor ham, sotuvchi ham qatnashgan sanoq qoldiq summasiga e'tiroz qoldirmaydi. Sanoq bilan shartnoma imzolangan kun orasidagi harakat alohida hisoblanadi.
• Kafolat va to'lov tartibi: narxning bir qismini audit natijalari tasdiqlanguncha ushlab turish mumkin. Bunday shartlarni yurist bilan kelishing.
• Hujjat: ikkala tomon imzolagan sanoq dalolatnomasi keyingi bahslarda tayanch bo'ladi.

Audit nimani hal qilmaydi

Audit zaxirani va unga tegishli nazoratni baholaydi. U yuridik tekshiruv (shartnomalar, mulk huquqi, nizolar), soliq tekshiruvi yoki biznesning moliyaviy auditi o'rnini bosmaydi. Odatda bular alohida mutaxassislar tomonidan o'tkaziladi, ombor auditi esa umumiy rasmning bir qismi bo'ladi. Maxfiylik uchun ish NDA asosida bajariladi, sotuvchi va xaridor ma'lumotlariga ruxsat esa cheklanadi.

Xulosa

Zaxira sotib olinayotgan biznesning baholash eng qiyin qismlaridan biri. Mavjudlik, egalik, baho va hisob ishonchliligi tekshirilgandan keyingina narxni asosli aytish mumkin. OmborAudit mustaqil sanoq o'tkazadi, uni hisob tizimi bilan solishtiradi va farqlarni hujjat bilan topshiradi, shuning uchun muzokarada ikkala tomon bir xil raqamlarga tayanadi.