Zaxirani baholash: qaytarilish qiymati tushunchasi

Smartfon omborga 2 400 000 so'mdan olingan edi. Bugun bozorda yangi model chiqdi va bunday telefonlar 2 100 000 so'mga sotilmoqda. 1C'da esa hamon 2 400 000 so'm yozilgan. Ombor sanoqda to'liq, dona-dona mos keladi, lekin zaxiraning pulga o'girilgan qiymati ortiqcha ko'rsatilgan. Buni topish uchun sanoq emas, baholashni tekshirish kerak. Baholash esa sof sotish qiymati (inglizcha NRV) tushunchasiga tayanadi.

NRV nima

Sof sotish qiymati ikki sondan hosil bo'ladi: tovar oddiy sharoitda qancha narxga sotilishi kutiladi, undan shu sotuvni amalga oshirish uchun zarur xarajatlar (yetkazish, komissiya, qadoqlash, kerak bo'lsa qo'shimcha ishlov) ayriladi. Asosiy qoida: zaxira tannarx va sof sotish qiymatidan qaysi biri kichik bo'lsa, shu bo'yicha hisobda turadi. Xalqaro standartlar (IAS 2) va ko'p milliy qoidalar shu tamoyilga tayanadi; aniq qo'llanishini kompaniya buxgalteri bilan tekshiring.

Sababi sodda: zaxira aktiv sifatida kelajakda pul keltirishi kerak. Agar tovardan tannarxidan kam pul olish kutilsa, farq zarar bo'lib, uni sotuv kunini kutmay hozir hisobda ko'rsatish to'g'ri.

Hisoblash misoli

Smartfon: tannarx 2 400 000 so'm, kutilayotgan sotuv narxi 2 100 000 so'm, sotuv xarajati (komissiya va yetkazish) 150 000 so'm.

NRV = 2 100 000 − 150 000 = 1 950 000 so'm. Tannarx NRV'dan yuqori, farq 450 000 so'm. Omborda 30 dona bo'lsa, qiymat pasayishi 13 500 000 so'm bo'ladi. Zaxira shu summaga kamaytiriladi, foyda ham shuncha kam ko'rsatiladi.

Mavsumiy tovar: martda qishki kurtka, tannarxi 650 000 so'm, endi chegirma bilan 420 000 so'mga sotilmoqda, xarajat 30 000 so'm. NRV 390 000 so'm, donasiga 260 000 so'm yo'qotish.

NRV tannarxdan qachon past bo'ladi

• yetkazib beruvchi narxni tushirdi yoki yangi model chiqdi;
• mavsum o'tdi (qishki kiyim bahorda, konditsionerlar kuzda);
• tovar shikastlangan, qadog'i buzilgan yoki eskirgan;
• raqobatchilar yoki marketplace'da arzonroq sotilmoqda;
• import narxi o'zgargani sababli tannarx kurs bo'yicha oshib ketgan, sotuv narxi esa ko'tarilmagan;
• yaroqlilik muddati yaqin.

Auditor nimani tekshiradi

1. Qoldiq tannarxini oxirgi sotuv narxi bilan solishtiradi: sotuv narxi tannarxdan past bo'lgan pozitsiyalar ro'yxatini tuzadi.
2. Hisobot sanasidan keyingi sotuvlarni ko'radi. Sanadan keyingi 1–2 oy ichidagi haqiqiy narxlar eng kuchli dalil.
3. Bozor narxini tashqi manbalardan oladi: yetkazib beruvchi narx ro'yxati, marketplace va Telegram kanallari. Skrinshotda sana ko'rinsin.
4. Sotuv xarajatlarini hisoblab chiqadi.
5. Hisobni har bir pozitsiya bo'yicha alohida bajaradi.

Oxirgi nuqta muhim. Bir pozitsiyadagi pasayishni boshqasidagi foyda bilan «yopib» bo'lmaydi: smartfonda 13,5 million so'm zarar, boshqa modelda shuncha ustama bo'lsa ham, zaxira baribir kamaytiriladi. Faqat bir xil, o'zaro almashadigan tovarlarni guruhlab baholash mumkin.

Hisob-kitobni qanday rasmiylashtirish

NRV hisob-kitobi bitta jadvalda yig'iladi: pozitsiya, soni, tannarx, kutilayotgan sotuv narxi, sotuv xarajati, NRV, farq va jami summa. Har bir narx yoniga manba yoziladi: «hisobot sanasidan keyingi sotuv, 12 yanvar» yoki «yetkazib beruvchi narx ro'yxati, 5 yanvar». Jadvalni buxgalter tuzadi, tovar yo'nalishi rahbari narxlarni tasdiqlaydi, direktor imzolaydi. Shunda baholash bir kishining taxmini emas, kelishilgan hujjatga aylanadi, auditor yoki soliq tekshiruvi so'raganda esa har bir raqamning asosi tayyor turadi. Baholash tartibini (qaysi narx manbasi birinchi o'rinda turishini) hisob siyosatida yozib qo'ying, shunda u yildan yilga bir xil qo'llanadi.

Odatiy xatolar

• Chegirmali sotuvni «bir martalik aksiya» deb hisobga olmaslik, aslida esa bozor narxi shu darajaga tushgan bo'ladi.
• NRV faqat yil oxirida hisoblanadi, yil davomida nazorat yo'q.
• Zaxira yaratilgan, lekin baholash asoslangan narx manbasi saqlanmagan, auditor so'raganda ko'rsatib bo'lmaydi.
• Narx qaytib ko'tarilsa, qiymatni tannarxdan yuqoriga «ko'tarib» yuborish. Pasayish tiklanishi mumkin, lekin faqat dastlabki tannarxgacha.

Xulosa

Sanoq tovar bormi yo'qmi, degan savolga javob beradi, NRV esa uning hisobdagi narxi haqiqiyga yaqinmi, degan savolga. OmborAudit narx pasaygan pozitsiyalarni hisobot sanasidan keyingi sotuv va tashqi narxlar bilan solishtiradi va zaxira qiymati haddan ortiq ko'rsatilgan joylarni aniqlaydi.