Audit natijalarini buxgalteriyada aks ettirish: kamomad va ortiqcha

Audit tugadi, qo'lingizda solishtirma vedomost bor va unda kamomad hamda ortiqcha qatorlari ko'rinib turibdi. Endi buxgalterning savoli: bularni hisobda qanday aks ettirish kerak? Bu yerda ham xato ko'p: ortiqcha bilan kamomad sababsiz bir-biriga yopiladi, tuzatish orqa sana bilan kiritiladi, hisobdan chiqarish hujjatsiz qoladi. Eslatma: buxgalteriya va soliq qoidalari amaldagi qonunchilikka bog'liq va o'zgarib turadi, shuning uchun quyidagi tartib umumiy bo'lib, aniq yozuvlarni bosh buxgalter yoki soliq maslahatchisi bilan tekshiring.

Hujjatlar zanjiri

Audit natijasi bitta qog'ozdan emas, bog'langan hujjatlar zanjiridan iborat. Har bir bo'g'inda mas'ul va sana ko'rsatiladi:

1. Sanoq varaqlari: kim, qaysi zonada, qachon sanagan.
2. Solishtirma vedomost: har bir pozitsiya bo'yicha dasturdagi va haqiqiy qoldiq, farq soni va summasi.
3. Farqlar sabablari tahlili: har bir yirik farqning izi.
4. Komissiya xulosasi: qaysi farq nima deb tan olinadi.
5. Rahbarning qarori yoki buyrug'i: hisobda nima qilinishi.
6. Dasturdagi tuzatish hujjatlari va buxgalteriya yozuvlari, ularning har biri vedomost qatoriga havola qiladi.

Zanjirning biror bo'g'ini yo'q bo'lsa, tuzatish asossiz qoladi va keyingi tekshiruvda savol tug'diradi. Rollarni ham ajrating: komissiya xulosasini auditor yoki ichki nazorat tayyorlaydi, qarorni rahbar qabul qiladi, yozuvni buxgalter kiritadi, dasturdagi hujjatni mas'ul xodim yaratadi. Xulosani tayyorlagan odam yozuvni ham kiritmasin.

Farqlarni turlarga ajratish

Hamma farq kamomad emas. Buxgalter uchun turini aniqlash hal qiluvchi:

• Hisob xatosi: noto'g'ri o'lchov birligi, ikki kodga bo'lingan tovar, kechikkan hujjat. Bu haqiqiy yo'qotish emas, hisob tuzatish hujjati bilan to'g'rilanadi.
• Ortiqcha: kirim qilinmagan tovar. Avval manbani aniqlang: yetkazib beruvchi ortiqcha keltirganmi, mijoz qaytarganmi, hujjatsiz kirim bo'lganmi. Shundan keyin kirim qilinadi yoki qaytariladi.
• Kamomad: sababiga qarab alohida ko'riladi, ya'ni me'yor doirasidagi tabiiy yo'qotish (agar me'yorlar belgilangan bo'lsa), muddati o'tgan yoki shikastlangan tovar, aniq javobgar shaxs bor holat, noma'lum sabab.
• O'zaro qoplash: bir xil turdagi tovarda bir pozitsiyada ortiqcha, boshqasida kamomad bo'lsa, ayrim hollarda ular o'zaro hisoblanishi mumkin. Buning shartlari amaldagi tartibga bog'liq, shuning uchun buxgalter bilan tasdiqlang.

Qaysi davrda aks ettiriladi

Sanoq sanasi hisobotga qaysi davrga tushadi, shu davrning hisobiga ta'sir qiladi. Yil yakunidagi sanoq yillik hisobotga kiradi. Sanoq va yozuv orasida omborda harakat bo'lgan bo'lsa, qoldiq sanoq sanasiga qaytarib hisoblanadi, ya'ni shu sanadan keyingi kirim va chiqim olib tashlanadi. Sanoqdan keyin topilgan farq esa keyingi davrga tegishli, uni orqa sana bilan avvalgi davrga «surib» bo'lmaydi. Bu yil yakunida ayniqsa muhim: bir kunlik kechikish natijani boshqa yilga o'tkazib yuborishi mumkin. Yozuvlar kiritilgach, dasturdagi qoldiq bilan sanoq natijasini yana solishtiring: farq nolga tushishi kerak.

Shartli misol

Solishtirma vedomostda kamomad 22 mln so'm, ortiqcha 4 mln so'm ko'rsatilgan (raqamlar shartli). Tahlildan keyin:

• Kamomadning 6 mln so'mi hisob xatosi: ikki nakladnoy kechikib kiritilgan. Tuzatish hujjati bilan to'g'rilanadi, zarar yo'q.
• 9 mln so'm: muddati o'tgan va shikastlangan tovar hujjatlanmagan. Komissiya dalolatnomasi tuziladi, rahbar qarori bilan hisobdan chiqariladi.
• 7 mln so'm izohsiz. Alohida tekshiruv o'tkaziladi, natija chiqquncha summa ochiq qoladi va rahbarga alohida ko'rsatiladi.
• Ortiqcha 4 mln so'm: yetkazib beruvchining ortiqcha jo'natmasi. Kirim hujjati bilan rasmiylashtiriladi yoki qaytariladi.

Sodda usulda 22 − 4 = 18 mln so'm «sof kamomad» deyilib, yopib qo'yilardi. Aslida haqiqiy zarar 9 + 7 = 16 mln so'm bo'lib, uning yarmidan ko'pi esa sababi ma'lum. Ortiqchani kamomaddan sababsiz ayirish bu rasmni yashirardi.

Odatiy xatolar

• Ortiqcha bilan kamomadni sababsiz bir-biriga yopish.
• Tuzatishni orqa sana bilan kiritish.
• Hisobdan chiqarishni komissiya va hujjatsiz rasmiylashtirish.
• Sanoq natijasini rahbar qarorisiz hisobga olish.
• Kamomadni sotuv narxida emas, hisob qoidasiga mos qiymatda (tannarxda) baholamaslik.

Xulosa

Audit natijasini hisobga to'g'ri tushirish sanoqdan kam bo'lmagan mehnat talab qiladi, lekin aynan shu qism kelajakdagi savollardan himoya qiladi. Har bir farq turi, davri va asosi bo'lgan holda yopilishi kerak. OmborAudit solishtirma vedomost, dalolatnoma va farqlar sabablari tahlilini buxgalteriya uchun tayyor shaklda topshiradi; aniq yozuvlarni esa bosh buxgalteringiz tasdiqlaydi.