Risk matritsasi: ehtimol va ta'sir

Risklar haqida gapirganda ko'pincha «bu juda xavfli» yoki «unchalik emas» deyiladi, lekin bunday baholar sub'ektiv va muhokamada bahsga aylanadi. Risk matritsasi shu fikrlarni umumiy tilga o'tkazadi: har bir riskka ikki raqam qo'yiladi, ularning ko'paytmasi esa qaysi muammodan boshlash kerakligini ko'rsatadi. Matritsani Excel'da ham bir-ikki soatda tuzish mumkin.

Ikki o'q: ehtimol va ta'sir

Gorizontal o'qda ehtimol, vertikal o'qda ta'sir joylashadi. Ikkalasini ham 1 dan 5 gacha baholang. Muhimi, har bir ball nimani anglatishini oldindan yozib qo'yish, aks holda har kim o'zicha tushunadi. Namuna shkala (o'z omboringizga moslang):

• Ehtimol: 1 — yiliga bir martadan kam; 2 — yiliga 1–2 marta; 3 — har chorakda; 4 — har oy; 5 — har hafta yoki tez-tez.
• Ta'sir: 1 — 1 million so'mgacha zarar; 2 — 1–10 million; 3 — 10–50 million; 4 — 50–200 million; 5 — 200 million so'mdan ortiq yoki mijoz, litsenziya, obro' yo'qotilishi.

Ta'sirni faqat pulda o'lchamang. Yetkazib berishning ikki kunga to'xtashi yoki dori-darmon yaroqlilik muddatining buzilishi so'mdagi zarardan ko'ra jiddiyroq oqibat keltirishi mumkin.

Matritsani qadamma-qadam to'ldirish

1. Risklar ro'yxatini tuzing: qabul, saqlash, terish, qaytarish, hisobdan chiqarish, hisob tizimi va fizik xavfsizlik bo'yicha kamida 10–15 ta.
2. Har birini alohida qatorga yozing: tavsif, sabab va oqibat.
3. Ehtimol va ta'sir ballini qo'ying. Buni birgalikda qiling: ombor mudiri, moliyachi va ekspeditor bilan.
4. Ikki ballni ko'paytirib, umumiy xavf darajasini oling (1 dan 25 gacha).
5. Mavjud nazoratlarni ko'ring va ular hisobga olingandan keyingi qoldiq riskni baholang.
6. Natijani rangga ajrating.

Qoldiq risk — nazoratdan keyin qoladigan xavf. Masalan, qoldiqni qo'lda tuzatish nazoratsiz 4 × 4 = 16 ball beradi. Agar endi ikkinchi imzo va rahbarga oylik hisobot joriy qilingan bo'lsa, ehtimol 2 ga tushadi va qoldiq risk 8 bo'ladi. Shu tarzda har bir nazoratning foydasi raqamda ko'rinadi.

Misollar

• Qabulda sanalmagan partiya: ehtimol 4, ta'sir 3, jami 12 — yuqori.
• Qoldiqning nazoratsiz tuzatilishi: ehtimol 4, ta'sir 4, jami 16 — juda yuqori.
• Qimmat tovar javonining ochiq qolishi: ehtimol 2, ta'sir 5, jami 10 — o'rta, lekin ta'siri katta.
• Yong'in: ehtimol 1, ta'sir 5, jami 5 — past ko'rinadi, ammo o't o'chirish tizimi va sug'urta odatda talab qilinadi — buni ijaraga beruvchi yoki sug'urtachidan aniqlang.
• Qadoq shikastlanishi: ehtimol 5, ta'sir 1, jami 5 — doimiy, lekin arzon.

Oxirgi ikki misolda ball bir xil, lekin ular butunlay boshqa chora talab qiladi. Matritsa qaror chiqarishga yordam beradi, auditorning fikrini almashtirmaydi.

Zonalar va ular bo'yicha harakat

Odatda 1–6 ball yashil zona: kuzatish kifoya. 7–14 sariq zona: rejaga muvofiq nazoratni kuchaytirish. 15–25 qizil zona: zudlik bilan chora ko'rish, auditda birinchi navbatda tekshirish. Ta'siri 5 bo'lgan riskni ko'paytma kichik bo'lsa ham alohida belgilab qo'ying, chunki katta zarar uchun bir marta yuz berishning o'zi yetarli.

Matritsa audit rejasiga aylanishi kerak. Qizil zonadagi har bir risk uchun aniq tekshiruv qadamlari yoziladi: qaysi hujjatlar olinadi, qanday sanoq o'tkaziladi, kim bilan suhbatlashiladi. Masalan, 16 ball olgan qoldiq tuzatishlari uchun: oxirgi 6 oylik barcha tuzatish yozuvlarini 1C'dan yuklash, eng katta 10 tasini asos hujjatlar bilan solishtirish va kim ularni takror-takror kiritganini aniqlash.

Odatiy xatolar

• Ballarni his-tuyg'uga qarab qo'yish va shkalani yozmaslik.
• Matritsani bir marta to'ldirib, javonga qo'yish: risklar o'zgarib turadi.
• Faqat «qanday xato bo'lishi mumkin» ni emas, «mavjud nazorat bu xatoni ushlab qoladimi» ni ham baholamaslik.
• Hamma narsani qizil qilib qo'yish: shunda ustuvorlik yo'qoladi.

Xulosa

Risk matritsasi murakkab emas, lekin rahbarga «qayerdan boshlaymiz?» degan savolga raqamlar bilan javob beradi. OmborAudit tekshiruv rejasini aynan shunday baholashdan boshlaydi.