Risklarga asoslangan yondashuv

Omborda 5000 ga yaqin pozitsiya, o'nlab hujjat turi va bir necha xodim bo'lsa, hammasini bir xil chuqurlikda tekshirishning iloji yo'q. Urinib ko'rsangiz, vaqt tugaydi, eng muhim joylar esa yuzaki ko'rib o'tiladi. Risklarga asoslangan yondashuv shu muammoni hal qiladi: avval nima xato ketishi mumkinligini va bu qancha zarar keltirishini baholaymiz, so'ng tekshiruv kuchini xavfi eng yuqori joyga yo'naltiramiz.

Asosiy tamoyil: xavf = ehtimol × ta'sir

Har bir risk ikki narsadan iborat: u qanchalik tez-tez yuz berishi mumkin va yuz bersa, qancha zarar keltiradi. Kamdan-kam bo'ladigan, ammo juda qimmat xato (masalan, qimmat tovar saqlanadigan xonaning ochiq qolishi) ham, har kuni bo'ladigan, lekin arzon xato (qadoqning shikastlanishi) ham e'tibor talab qiladi, faqat bir xil darajada emas. Risklarga asoslangan yondashuv ularni solishtirib, tartiblab beradi va auditorga «avval qayerga qarash kerak?» degan savolga javob beradi.

Misol. Birinchi xavf: qabulda kichik partiyalar nakladnoysiz qolishi. Bu har hafta takrorlanadi, lekin har safar zarar 1 million so'mdan oshmaydi. Ikkinchi xavf: qimmat elektronika turgan javonning qulfi yo'qligi. Bu kamdan-kam sodir bo'ladi, ammo bir marta yuz bersa, 200 million so'mga tushishi mumkin. Birinchisi ko'proq «shovqin» qiladi, ikkinchisi esa jiddiyroq: tekshiruvda ikkalasi ham ko'rinadi, lekin ikkinchisiga birinchi navbatda e'tibor beriladi.

Omborda riskli joylar qayerda to'planadi

Quyidagi belgilar xavf yuqori ekanini ko'rsatadi:

• kichik hajmli, ammo qimmat tovar: telefon va aksessuarlar, dori-darmon, elektronika, kosmetika;
• qoldig'i tez-tez qo'lda tuzatiladigan pozitsiyalar;
• yaroqlilik muddati bor yoki tez eskiradigan tovar;
• ko'p qaytarilgan yoki hisobdan chiqarilgan pozitsiyalar;
• yangi xodim ishlayotgan yoki ruxsatlari yaqinda o'zgargan zonalar;
• Uzum yoki Telegram-do'kon buyurtmalari uchun terilgan tovar: bu yerda xato tez ko'payadi;
• qabul bosqichi, chunki bu yerdagi xato keyingi hamma narsaga o'tadi.

Pozitsiyalar ro'yxati ham yo'l ko'rsatadi. ABC tahlilda «A» guruhi odatda pozitsiyalarning 15–20 foizini tashkil etadi, qiymatning esa 70–80 foizini beradi. Shu guruhni tekshirish eng katta foyda keltiradi.

Amaliy misol

Faraz qiling, 2400 pozitsiyali va taxminan 1,2 milliard so'mlik tovari bor ombor mavjud, auditga esa 6 ish kuni ajratilgan. Hammasini bir xil chuqurlikda ko'rish o'rniga reja shunday tuziladi: A guruhi (taxminan 400 pozitsiya) to'liq sanaladi; B guruhidan har uchinchi pozitsiya tanlab olinadi; C guruhida faqat qoldig'i ko'p tuzatilgan pozitsiyalar tekshiriladi. Hujjatlarda qoldiq tuzatish yozuvlari va hisobdan chiqarishlar to'liq ko'riladi, oddiy kirimlar esa tanlab. Natijada vaqt cho'zilmaydi, xavfi yuqori joy esa to'liq qamrab olinadi. Reja qat'iy emas: A guruhida farqlar kam chiqsa, B guruhi namunasi kichraytiriladi, ko'p chiqsa kengaytiriladi.

Amalda to'rt qadam

1. Risklar ro'yxatini tuzing: qabul, saqlash, terish, qaytarish, hisobdan chiqarish va hisob tizimida «nima xato ketishi mumkin?».
2. Har birini ehtimol va ta'sir bo'yicha baholang; bunda risk matritsasi yordam beradi.
3. Tekshiruv chuqurligini tanlang: yuqori risk uchun to'liq sanoq va hujjatlarni to'liq ko'rish, o'rta uchun namuna, past uchun qisqa ko'rik.
4. Natijaga qarab rejani qayta ko'ring: yangi muammo topilsa, o'sha joyga ko'proq e'tibor bering.

Cheklovlar va xatolar

Yondashuv baholashga tayanadi, baho esa noto'g'ri bo'lishi mumkin. Shuning uchun baholashni faqat ombor mudiri bilan emas, boshqa jarayon egalari va moliya xodimlari bilan ham muhokama qiling, oldingi yillar natijalaridan foydalaning. Yana bir xavf — tekshiruvlarni doim bir xil pozitsiyalarga qaratish: bunday naqshni xodimlar tez sezib qoladi. Tanlovning bir qismini tasodifiy qoldiring. Risklar vaqt o'tishi bilan ham o'zgaradi: Navro'z, Ramazon yoki yirik aksiyalar oldidan oqim keskin oshadi, yangi yetkazib beruvchi yoki yangi hisob dasturi paydo bo'lganda esa qabul va tizim xatolari ko'payadi. Shuning uchun baholashni kamida yilda bir marta yangilab turing.

Xulosa

Resurs doim cheklangan, shuning uchun savol «hammasini tekshiramizmi?» emas, «avval nimani tekshiramiz?» bo'ladi. OmborAudit rejani aynan shunday risk tahlilidan boshlaydi.